VÌ SAO THI HÀNH ÁN DÂN SỰ KÉO DÀI NHIỀU NĂM? GÓC NHÌN TỪ THỰC TIỄN

Bạn có bao giờ hình dung cảnh tượng này: Một bản án đã có hiệu lực pháp luật, khẳng định quyền thắng kiện thuộc về bạn, nhưng ròng rã 2 năm, 3 năm, thậm chí 5 năm sau, số tiền hay mảnh đất đó vẫn chỉ nằm trên giấy? Nghe có vẻ khó tin, nhưng đây lại là thực trạng diễn ra không hiếm trong lĩnh vực thi hành án dân sự (THADS) tại Việt Nam. Vậy “nút thắt” thực sự nằm ở đâu? Liệu nguyên nhân chỉ xuất phát từ việc bên phải thi hành án không hợp tác, hay còn tồn tại những vướng mắc sâu xa hơn từ chính cơ chế pháp lý và quá trình tổ chức thi hành?

Bài viết dưới đây sẽ phân tích vấn đề từ góc nhìn thực tiễn áp dụng pháp luật, làm rõ những nguyên nhân cốt lõi khiến việc thi hành bản án kéo dài, thông qua các quy định pháp luật hiện hành và những tình huống điển hình thường gặp trong thực tế thi hành án dân sự.

1. Tranh chấp tài sản chồng chéo – Những vướng mắc phát sinh từ cơ chế xử lý theo Điều 75 Luật THADS hiện hành

Đây là “siêu vòng tròn” mà bất kỳ ai làm nghề cũng phải đau đầu. Khi Cơ quan Thi hành án chuẩn bị bàn giao tài sản cho người mua trúng đấu giá hoặc cho người được thi hành án, thì lập tức xuất hiện một người thứ ba (thường là người nhà, bạn bè của người phải thi hành án) nhảy vào tranh chấp quyền sở hữu.

Khoản 1 Điều 75 Luật THADS hiện hành quy định, nếu có tranh chấp, Chấp hành viên phải thông báo cho họ quyền khởi kiện ra Tòa. Và chỉ cần một vụ kiện dân sự được thụ lý, việc thi hành án gần như phải tạm dừng.

Một ví dụ điển hình thường gặp trong thực tiễn thi hành án là các vụ việc liên quan đến tài sản đất đai tại khu vực ngoại thành. Sau khi cơ quan thi hành án hoàn tất việc kê biên quyền sử dụng đất của người phải thi hành án, bất ngờ xuất hiện một hợp đồng thuê nhà viết tay với thời hạn kéo dài đến 15 năm kèm khoản tiền đặt cọc lớn do người thân của đương sự xuất trình. Trên cơ sở đó, một vụ kiện dân sự được khởi xướng nhằm yêu cầu Tòa án công nhận hiệu lực của hợp đồng thuê.

Quá trình giải quyết tranh chấp có thể kéo dài qua nhiều cấp xét xử, thậm chí mất gần hai năm để Tòa án cấp phúc thẩm tuyên bố hợp đồng là giao dịch giả tạo. Tuy nhiên, khi cơ quan thi hành án quay trở lại xử lý tài sản, lại tiếp tục phát sinh một chủ thể khác yêu cầu xác lập quyền ưu tiên thanh toán dựa trên hồ sơ thế chấp mới được đưa ra. Hệ quả là tài sản một lần nữa bị tạm dừng xử lý để chờ kết quả giải quyết tranh chấp mới.

Pháp luật cho phép cơ chế này nhằm bảo vệ người thứ ba ngay tình và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của các chủ thể liên quan. Tuy vậy, trong thực tiễn, quy định này đôi khi bị lợi dụng như một cách thức kéo dài thời gian thi hành án, khiến quá trình xử lý tài sản liên tục bị gián đoạn, làm giảm hiệu quả bảo đảm quyền lợi của người được thi hành án.

2. Vòng luẩn quẩn “định giá lặp lại” - Con dao hai lưỡi từ quyền yêu cầu

Sau khi vượt qua “cửa ải” tranh chấp, chúng ta lại đến một “cửa ải” khác: định giá tài sản. Giá khởi điểm để đưa ra đấu giá phải dựa trên kết quả thẩm định giá. Nếu các bên không thỏa thuận được, Chấp hành viên sẽ ký hợp đồng với tổ chức thẩm định giá. Nghe có vẻ đơn giản, nhưng vấn đề nảy sinh khi một trong các bên (thường là người phải thi hành án) không đồng ý với mức giá đó.

Lúc này, Điều 99 Luật THADS 2008 (sửa đổi, bổ sung 2014) cho phép đương sự có quyền yêu cầu định giá lại. Họ chỉ cần nộp đơn trong thời hạn 05 ngày làm việc và nộp tạm ứng chi phí là mọi thứ phải bắt đầu lại từ đầu. Cả một quy trình từ chọn tổ chức thẩm định, ký hợp đồng, chờ chứng thư thẩm định lại có thể mất 1 - 2 tháng được khởi động lại.

Thực tế có những vụ việc, người phải thi hành án sẵn sàng chi tiền thuê thẩm định giá lại chỉ để kéo dài thời gian. Họ lợi dụng quyền này như một công cụ trì hoãn hợp pháp. Có những tài sản phải trải qua 2 - 3 lần định giá, mỗi lần lại kéo theo vòng xoáy khiếu nại cho rằng kết quả chưa phù hợp giá thị trường. Trong khi đó, chứng thư thẩm định giá chỉ có hiệu lực trong thời hạn 06 tháng. Nếu quá trình khiếu nại kéo dài vượt quá thời hạn này, chứng thư hết hiệu lực và tài sản buộc phải được định giá lại từ đầu, khiến quá trình thi hành án rơi vào vòng lặp kéo dài khó chấm dứt.

3. Đấu giá thất bại - Khi không ai dám mua và cái bẫy mang tên hủy kết quả

Giả sử bạn đã thông qua được “cửa ải” định giá, tài sản được đưa ra đấu giá. Nhưng liệu có ai dám mua? Tài sản thi hành án thường tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý và thực tế (như đang có người ở, khó bàn giao, hay như phân tích ở trên là nguy cơ bị khiếu kiện). Điều này khiến giá trị tài sản bị trượt giảm so với thị trường, dẫn đến việc bán đấu giá không thành.

Nhưng có một câu chuyện “đau đầu” hơn thế, mà vụ việc tại địa chỉ 36 Nguyễn Thị Diệu (TP. Hồ Chí Minh) là một ví dụ điển hình. Một tài sản đã được bán đấu giá thành công. Người mua đã nộp đủ tiền lên đến hơn 3.500 lượng vàng. Nhưng khi cơ quan Thi hành án chuẩn bị cưỡng chế giao nhà, người phải thi hành án lại khởi kiện ra Tòa án yêu cầu hủy kết quả bán đấu giá.

Tòa án thụ lý vụ kiện và cơ quan Thi hành án lại rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Nếu cứ giao nhà, mà sau đó Tòa hủy kết quả đấu giá thì ai chịu trách nhiệm? Ngược lại, nếu hoãn giao nhà chờ phán quyết của Tòa, thì người mua trúng đấu giá bị thiệt hại nặng nề. Họ bỏ ra số tiền lớn nhưng không nhận được tài sản, dẫn đến khởi kiện đòi bồi thường từ chính cơ quan THADS. Kết quả là, một bản án đã có hiệu lực, một cuộc đấu giá thành công hợp lệ, vẫn có thể bị đình trệ hàng năm trời đẩy cả người mua và cơ quan nhà nước vào vòng kiện tụng chồng chéo.

Kết luận

Nhìn từ thực tiễn, sự kéo dài trong thi hành án dân sự không chỉ xuất phát từ ý thức chấp hành của người phải thi hành án mà còn đến từ những vướng mắc nội tại của cơ chế pháp lý hiện hành. Dù Luật sửa đổi năm 2025 được kỳ vọng tháo gỡ một số bất cập, hiệu quả thực sự vẫn phụ thuộc vào việc áp dụng thống nhất và hướng dẫn thi hành rõ ràng. Trong bối cảnh đó, người được thi hành án cần sự kiên trì cùng chiến lược pháp lý phù hợp để bảo vệ quyền lợi của mình.