TRỐN TRÁNH THI HÀNH ÁN: PHÁP LUẬT XỬ LÝ NGƯỜI KHÔNG CHẤP HÀNH RA SAO?

Trong thực tiễn tố tụng dân sự, không hiếm trường hợp bản án đã có hiệu lực pháp luật nhưng vẫn “nằm trên giấy” vì người phải thi hành án cố tình né tránh nghĩa vụ. Người thắng kiện tưởng chừng đã bảo vệ được quyền lợi của mình, nhưng lại tiếp tục rơi vào vòng luẩn quẩn khi đối phương không tự nguyện thi hành án.

Vậy pháp luật hiện hành xử lý tình huống này như thế nào? Người cố tình trốn tránh nghĩa vụ thi hành án có thể bị cưỡng chế, phong tỏa tài sản, cấm xuất cảnh, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay không? Bài viết dưới đây sẽ phân tích cụ thể các cơ chế pháp lý đang được áp dụng.

1. Khi người phải thi hành án cố tình “né” nghĩa vụ

Theo quy định của Luật Thi hành án dân sự (THADS), sau khi bản án hoặc quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật, người phải thi hành án có nghĩa vụ tự nguyện thực hiện trong thời hạn luật định.

Tuy nhiên, trên thực tế nhiều người lại tìm cách trì hoãn hoặc trốn tránh nghĩa vụ bằng các hành vi như:

• Tẩu tán tài sản trước khi cơ quan thi hành án áp dụng biện pháp kê biên;
• Chuyển nhượng nhà đất cho người thân để tránh bị xử lý;
• Không hợp tác, không cung cấp thông tin về tài sản;
• Rút tiền khỏi tài khoản hoặc đóng tài khoản ngân hàng;
• Bỏ đi nơi khác nhằm né tránh việc thi hành án.

Những hành vi này khiến quá trình thi hành bản án kéo dài, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người được thi hành án. Chính vì vậy, pháp luật đã thiết kế nhiều biện pháp cưỡng chế và chế tài mạnh nhằm buộc người phải thi hành án thực hiện nghĩa vụ.

2. Biện pháp cưỡng chế thi hành án: Công cụ pháp lý quan trọng

Khi người phải thi hành án không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ, cơ quan THADS có quyền áp dụng các biện pháp cưỡng chế theo quy định pháp luật. Các biện pháp này thường bao gồm:

Kê biên và xử lý tài sản

Cơ quan thi hành án có thể kê biên, bán đấu giá tài sản thuộc sở hữu của người phải thi hành án để đảm bảo việc thanh toán nghĩa vụ.

Ví dụ:

Ông A bị Tòa án buộc phải bồi thường 600 triệu đồng trong một vụ tranh chấp hợp đồng. Sau khi bản án có hiệu lực, ông A không tự nguyện thanh toán. Cơ quan thi hành án đã tiến hành kê biên căn hộ đứng tên ông A và tổ chức bán đấu giá, số tiền thu được được dùng để thanh toán nghĩa vụ cho người được thi hành án.

Khấu trừ tiền trong tài khoản ngân hàng

Nếu người phải thi hành án có tiền gửi tại ngân hàng, cơ quan thi hành án có thể yêu cầu ngân hàng khấu trừ hoặc phong tỏa số tiền tương ứng với nghĩa vụ phải thi hành.

Biện pháp này thường được áp dụng khá hiệu quả trong các vụ việc liên quan đến doanh nghiệp hoặc cá nhân có giao dịch tài chính rõ ràng.

Trừ vào thu nhập

Đối với người có lương hoặc nguồn thu nhập ổn định, cơ quan thi hành án có thể yêu cầu đơn vị sử dụng lao động khấu trừ một phần thu nhập hàng tháng để thực hiện nghĩa vụ.

3. Phong tỏa tài khoản và tài sản để ngăn chặn tẩu tán

Một trong những vấn đề phổ biến trong thi hành án là người phải thi hành án tìm cách tẩu tán tài sản trước khi bị cưỡng chế. Để ngăn chặn điều này, cơ quan thi hành án có thể áp dụng các biện pháp khẩn cấp như:

• Phong tỏa tài khoản ngân hàng
• Tạm dừng giao dịch tài sản (đặc biệt là nhà đất)
• Kê biên tài sản ngay khi phát hiện dấu hiệu tẩu tán

Ví dụ:

Trong một vụ tranh chấp vay tiền, người vay sau khi thua kiện đã lập tức chuyển nhượng căn nhà cho người thân. Khi phát hiện giao dịch có dấu hiệu nhằm trốn tránh nghĩa vụ thi hành án, cơ quan thi hành án đã yêu cầu tạm dừng đăng ký biến động đối với tài sản này để phục vụ quá trình xử lý.

Những biện pháp này giúp ngăn chặn việc “biến mất” của tài sản trước khi nghĩa vụ thi hành án được thực hiện.

4. Có thể bị cấm xuất cảnh nếu cố tình trốn tránh

Một chế tài đáng chú ý khác là biện pháp tạm hoãn xuất cảnh đối với người phải thi hành án.

Theo quy định pháp luật hiện hành, cơ quan thi hành án có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp cấm xuất cảnh nếu:

• Người phải thi hành án có nghĩa vụ tài sản lớn;
• Có dấu hiệu bỏ trốn ra nước ngoài;
• Không hợp tác hoặc cố tình né tránh việc thi hành án.

Biện pháp này thường được áp dụng trong các vụ việc có giá trị lớn hoặc liên quan đến doanh nhân, người có khả năng xuất cảnh thường xuyên.

Ví dụ:

Một giám đốc doanh nghiệp bị buộc phải bồi thường thiệt hại hơn 10 tỷ đồng nhưng không thực hiện nghĩa vụ. Khi cơ quan thi hành án phát hiện người này chuẩn bị ra nước ngoài, quyết định tạm hoãn xuất cảnh đã được áp dụng để đảm bảo nghĩa vụ thi hành án. 

5. Trốn tránh thi hành án có thể bị xử lý hình sự

Không chỉ dừng lại ở các biện pháp cưỡng chế dân sự, trong một số trường hợp hành vi trốn tránh thi hành án còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Theo Bộ luật Hình sự 2015, hành vi không chấp hành án có thể cấu thành tội phạm nếu đáp ứng các điều kiện nhất định. Thông thường, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra khi:

• Người phải thi hành án có điều kiện thi hành nhưng cố tình không thực hiện;
• Đã bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế nhưng vẫn không chấp hành;
• Có hành vi tẩu tán hoặc hủy hoại tài sản nhằm trốn tránh nghĩa vụ.

Hình phạt trong trường hợp này có thể bao gồm:

• Phạt tiền;
• Cải tạo không giam giữ;
• Hoặc phạt tù trong những trường hợp nghiêm trọng.

Điều này cho thấy pháp luật không chỉ dừng ở việc cưỡng chế tài sản mà còn xử lý mạnh tay đối với hành vi cố tình chống đối việc thi hành bản án.

6. Người được thi hành án nên làm gì khi đối phương cố tình “lì”?

Trong thực tế, nhiều người thắng kiện nhưng không chủ động theo dõi quá trình thi hành án, khiến việc xử lý kéo dài. Do đó, để bảo vệ quyền lợi của mình, người được thi hành án nên:

• Nộp đơn yêu cầu thi hành án đúng thời hạn;
• Chủ động cung cấp thông tin về tài sản của người phải thi hành án;
• Theo dõi quá trình xử lý của cơ quan thi hành án;
• Yêu cầu áp dụng các biện pháp cưỡng chế khi cần thiết.

Trong nhiều trường hợp, việc cung cấp thông tin tài sản chính xác sẽ giúp cơ quan thi hành án xử lý nhanh chóng hơn.

Kết luận

Thi hành án là giai đoạn quyết định để bản án của Tòa án thực sự đi vào đời sống. Nếu người phải thi hành án cố tình trốn tránh nghĩa vụ, pháp luật đã dự liệu nhiều công cụ mạnh như:

• Cưỡng chế tài sản,
• Phong tỏa tài khoản,
• Khấu trừ thu nhập,
• Tạm hoãn xuất cảnh,
• Thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự.

Vì vậy, việc cố tình “lì” không thi hành án không phải là cách để thoát khỏi nghĩa vụ, mà ngược lại có thể khiến người vi phạm đối mặt với những hậu quả pháp lý nghiêm trọng hơn. Trong bối cảnh pháp luật ngày càng siết chặt cơ chế thi hành án, việc chủ động thực hiện nghĩa vụ theo bản án của Tòa án vẫn luôn là lựa chọn an toàn và đúng đắn nhất.