THỪA HÀNH VIÊN VÀ CƠ QUAN THI HÀNH ÁN DÂN SỰ: HỖ TRỢ HAY THAY THẾ?

Nhiều người vẫn lầm tưởng rằng Thừa hành viên là một phiên bản “tư nhân hóa” của Chấp hành viên, có thể thay thế hoàn toàn Cơ quan Thi hành án dân sự. Liệu nhận định này có chính xác?

Trong thực tế, chế định Thừa phát lại (được chuyển đổi thành Thừa hành viên theo pháp luật mới) không được thiết kế để cạnh tranh hay thay thế hệ thống thi hành án công, mà nhằm giải quyết tình trạng quá tải và thúc đẩy xã hội hóa một số hoạt động hỗ trợ thi hành án dân sự.

Lưu ý thuật ngữ: Trong bài viết này, thuật ngữ Thừa hành viên được sử dụng như tên gọi thống nhất theo định hướng pháp luật mới. Các quy định pháp luật hiện hành được trích dẫn vẫn sử dụng thuật ngữ Thừa phát lại theo văn bản gốc.

Bài viết phân tích bản chất pháp lý, phạm vi thẩm quyền và mối quan hệ phối hợp giữa hai chủ thể để trả lời câu hỏi: Hỗ trợ hay thay thế?

1. Lầm tưởng phổ biến: Thừa hành viên sẽ “thay thế” cơ quan thi hành án?

Từ khi chế định Thừa phát lại được triển khai chính thức trên toàn quốc từ năm 2016, nhiều ý kiến cho rằng đây sẽ là mô hình thay thế hệ thống thi hành án dân sự vốn đang chịu áp lực lớn về khối lượng công việc. Tuy nhiên, cách hiểu này chưa phản ánh đúng bản chất pháp lý của chế định.

Khoản 1 Điều 2 Nghị định số 08/2020/NĐ-CP: “Thừa phát lại là người có đủ tiêu chuẩn được Nhà nước bổ nhiệm để thực hiện việc tống đạt, lập vi bằng, xác minh điều kiện thi hành án dân sự, tổ chức thi hành án dân sự”. Trong khi đó, Chấp hành viên là công chức nhà nước, được giao quyền tổ chức thi hành bản án, quyết định của Tòa án nhân danh quyền lực nhà nước.

Như vậy, điểm khác biệt cốt lõi: Chấp hành viên là công chức thuộc bộ máy nhà nước, trong khi Thừa hành viên không phải là công chức mà là người được Nhà nước bổ nhiệm để thực hiện các công việc cụ thể. Sự khác biệt này cho thấy ngay từ thiết kế pháp lý ban đầu, hai chủ thể không tồn tại trong quan hệ thay thế mà là bổ sung chức năng cho nhau.

2. Thẩm quyền “hỗ trợ” chứ không “thay thế”

Sự khác biệt lớn nhất giữa hai chủ thể nằm ở phạm vi thẩm quyền. Chấp hành viên có quyền ra quyết định cưỡng chế, kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản. Đây là những quyền mang tính quyền lực nhà nước, chỉ có thể do cơ quan công quyền thực hiện. Ngược lại, Thừa hành viên tổ chức thi hành án theo yêu cầu của đương sự và trong phạm vi được pháp luật cho phép. Nói cách khác, Thừa hành viên không thể thay thế vai trò của Chấp hành viên trong việc ra quyết định mang tính quyền lực nhà nước.

Ví dụ:

Anh A có bản án đòi nợ 700 triệu đồng đã có hiệu lực. Anh có hai lựa chọn:

• Gửi đơn đến Cơ quan Thi hành án dân sự: Chấp hành viên sẽ ra quyết định thi hành án, có quyền kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản, cưỡng chế nếu cần.
• Ký hợp đồng với Văn phòng Thi hành án dân sự (tên gọi mới của Văn phòng Thừa phát lại): Thừa hành viên sẽ tổ chức thi hành, xác minh tài sản, tống đạt văn bản, nhưng không thể tự mình cưỡng chế nếu gặp phải sự chống đối.

Vai trò của Thừa hành viên ở đây là giảm tải cho hệ thống công, giúp đương sự có thêm một kênh lựa chọn linh hoạt và nhanh chóng hơn, nhưng không thể thay thế hoàn toàn sức mạnh cưỡng chế của Nhà nước.

3. Hỗ trợ lẫn nhau – Mối quan hệ phối hợp trong mô hình mới

Bảng so sánh: Thừa hành viên và Cơ quan Thi hành án dân sự

Kết luận

Thừa hành viên (tên gọi mới của Thừa phát lại) là một công cụ hỗ trợ đắc lực, một “cánh tay nối dài” giúp giảm tải cho hệ thống thi hành án công, tạo thêm lựa chọn linh hoạt cho người dân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, quyền lực cưỡng chế và vai trò chủ đạo vẫn thuộc về Cơ quan Thi hành án dân sự với đội ngũ Chấp hành viên là công chức nhà nước.

Với Luật Thi hành án dân sự 2025 sắp có hiệu lực, chế định Thừa hành viên sẽ được nâng tầm vị thế pháp lý, giải quyết nhiều bất cập kéo dài suốt 17 năm qua. Dù vậy, bức tranh tổng thể vẫn rõ ràng: Hai chủ thể song hành, hỗ trợ lẫn nhau chứ không thay thế nhau để hướng tới một hệ thống thi hành án dân sự hiệu quả, minh bạch và hiện đại.