QUẢNG CÁO GÂY HẠI SỨC KHỎE: CĂN CỨ NÀO ĐỂ KHỞI TỐ HÌNH SỰ NGƯỜI NỔI TIẾNG HOẶC NHÀ SẢN XUẤT?

Những quảng cáo sai sự thật về thực phẩm, mỹ phẩm, hoặc thuốc chữa bệnh đang tràn lan trên mạng xã hội, đặc biệt là từ người nổi tiếng. Nhưng khi nội dung quảng cáo gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng, liệu có thể khởi tố hình sự người thực hiện quảng cáo hoặc nhà sản xuất? Bài viết này phân tích các căn cứ pháp lý trong pháp luật Việt Nam hiện hành để làm rõ trách nhiệm hình sự trong các trường hợp này.

Các căn cứ hình sự trong trường hợp quảng cáo gây hại sức khỏe

Tội lừa dối khách hàng (Điều 198 Bộ luật Hình sự)

Theo Điều 198 Bộ luật Hình sự 2015, người nào trong việc mua, bán hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ mà cân, đong, đo, đếm, tính gian hàng hóa, dịch vụ hoặc dùng thủ đoạn gian dối khác nhằm chiếm đoạt tài sản của người tiêu dùng thì bị phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm. Trường hợp có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, dùng thủ đoạn xảo quyệt hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên thì bị phạt tù từ 1 năm đến 5 năm. 

Tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm (Điều 317 Bộ luật Hình sự)

Điều 317 Bộ luật Hình sự 2015 quy định, người nào thực hiện hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm như sản xuất, chế biến, cung cấp, bán thực phẩm không bảo đảm an toàn, gây thiệt hại cho sức khỏe của người tiêu dùng thì bị phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 200 triệu đồng hoặc phạt tù từ 1 năm đến 5 năm. Trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng, có thể bị phạt tù từ 5 năm đến 10 năm. 

Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm, thuốc (Điều 193 Bộ luật Hình sự)

Theo Điều 193 Bộ luật Hình sự 2015, người nào sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm thì bị phạt tù từ 2 năm đến 5 năm. Trường hợp phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, tái phạm nguy hiểm hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng thì bị phạt tù từ 5 năm đến 10 năm. 

Trách nhiệm hình sự của người nổi tiếng trong quảng cáo sai lệch

Đồng phạm theo Điều 17 Bộ luật Hình sự

Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015 quy định, đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Người đồng phạm bao gồm người tổ chức, người thực hành, người xúi giục, người giúp sức. Người nổi tiếng khi tham gia quảng cáo sai lệch có thể bị xem xét là đồng phạm nếu có hành vi giúp sức hoặc xúi giục việc thực hiện hành vi phạm tội. 

Các yếu tố xem xét mức độ vi phạm

• Mức thù lao nhận được: Số tiền người nổi tiếng nhận được từ việc quảng cáo có thể được xem xét để đánh giá mức độ vi phạm.​
• Tầm ảnh hưởng: Sức ảnh hưởng của người nổi tiếng đến công chúng có thể làm tăng mức độ nghiêm trọng của hành vi vi phạm.​
• Mức độ can thiệp vào nội dung quảng cáo: Nếu người nổi tiếng có tham gia vào việc xây dựng nội dung quảng cáo sai lệch, trách nhiệm của họ sẽ được xem xét nghiêm trọng hơn.

Trách nhiệm hình sự của nhà sản xuất hoặc nhà phân phối

• Chủ thể chính trong chiến lược quảng cáo:
   Nhà sản xuất hoặc nhà phân phối thường là đơn vị trực tiếp xây dựng kịch bản, thuê KOLs/celebs, xác định thông điệp truyền thông. Vì vậy, nếu quảng cáo gây hậu quả nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng, họ là đối tượng chịu trách nhiệm pháp lý đầu tiên.

• Trách nhiệm đối với hậu quả sức khỏe cộng đồng:
   Nếu sản phẩm quảng cáo không đảm bảo an toàn, gây ngộ độc, tổn hại sức khỏe hoặc tử vong, các tổ chức sản xuất – phân phối có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 193, 317 hoặc thậm chí là Điều 318 (Tội vi phạm quy định về vệ sinh an toàn lao động, vệ sinh an toàn nơi công cộng…).
• Hình phạt đối với pháp nhân thương mại (Điều 33 BLHS 2015):
   Từ năm 2015, pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo Điều 33, nếu pháp nhân phạm tội (như tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm), thì có thể bị:
  • Phạt tiền từ 1 – 20 tỷ đồng,
  • Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn hoặc có thời hạn,
  • Cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong lĩnh vực vi phạm,
  • Cấm huy động vốn từ 1 – 3 năm.

Kết luận

Hoạt động quảng cáo sai lệch, đặc biệt là trong lĩnh vực thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, dược phẩm… không chỉ là hành vi vi phạm hành chính mà trong nhiều trường hợp còn có thể bị xử lý hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015.

Cả người nổi tiếng (KOLs, influencer) lẫn doanh nghiệp sản xuất/kinh doanh đều có thể bị khởi tố nếu hành vi quảng cáo sai sự thật gây hậu quả đến sức khỏe cộng đồng. Việc nắm vững và tuân thủ đúng các quy định pháp luật là cách tốt nhất để tránh rủi ro pháp lý trong môi trường truyền thông kỹ thuật số hiện nay.