KÊ BIÊN TÀI SẢN TRONG THI HÀNH ÁN: KHÔNG PHẢI MỌI TÀI SẢN ĐỀU BỊ XỬ LÝ

Nhiều người khi nghe đến cụm từ “kê biên tài sản thi hành án” thường hình dung một kịch bản khá cực đoan: mọi tài sản của người phải thi hành án đều bị thu giữ để trả nợ. Nhưng thực tế pháp luật Việt Nam không vận hành theo cách đó. Thi hành án dân sự không nhằm đẩy một cá nhân hay gia đình vào tình trạng mất toàn bộ điều kiện sinh sống, mà phải cân bằng giữa quyền được thi hành án của người thắng kiện và quyền sống tối thiểu của người phải thi hành án. Chính vì vậy, pháp luật quy định rất rõ không phải mọi tài sản đều bị kê biên.

Bài viết này sẽ phân tích 3 vấn đề thường gây hiểu nhầm nhất trong thực tiễn: Tài sản được miễn kê biên? Nhà ở duy nhất có bị xử lý không? Tài sản chung vợ chồng khi thi hành án được xử lý thế nào?

1. Kê biên tài sản trong thi hành án là gì?

Theo Điều 71 Luật Thi hành án dân sự 2008 (sửa đổi, bổ sung 2014), kê biên tài sản là một trong các biện pháp cưỡng chế thi hành án nhằm bảo đảm nghĩa vụ theo bản án, quyết định của Tòa án.

Tuy nhiên, việc kê biên phải tuân thủ nguyên tắc:

• Chỉ áp dụng đối với tài sản thuộc quyền sở hữu của người phải thi hành án;
• Không thuộc các trường hợp pháp luật quy định không được kê biên.

Giới hạn này được quy định trực tiếp tại Điều 87 Luật Thi hành án dân sự.

2. Không phải tài sản nào cũng bị kê biên: Nhóm tài sản được miễn xử lý

Điều 87 Luật Thi hành án dân sự quy định cụ thể các loại tài sản không bị kê biên. Đây là quy định mang tính nhân đạo và bảo đảm quyền con người trong thi hành án.

2.1. Tài sản phục vụ nhu cầu sinh hoạt thiết yếu

Bao gồm:

• Quần áo, vật dụng sinh hoạt cần thiết
• Đồ dùng phục vụ đời sống hàng ngày
• Vật dụng cần thiết cho người già, trẻ em, người khuyết tật

→ Thể hiện nguyên tắc nhân đạo trong thi hành án, bảo đảm việc cưỡng chế không làm mất đi các điều kiện sinh hoạt tối thiểu của người phải thi hành án và gia đình họ.

Ví dụ:

Ông K phải thi hành án trả khoản nợ 300 triệu đồng. Qua xác minh, trong nhà chỉ có giường ngủ, tủ lạnh và bàn ăn phục vụ sinh hoạt hằng ngày. Dù các tài sản này có giá trị và có thể bán được, Chấp hành viên vẫn không được kê biên vì đây là đồ dùng thiết yếu, cần thiết để bảo đảm điều kiện sống tối thiểu của gia đình ông K.

2.2. Công cụ lao động – nguồn sống chính

Pháp luật bảo vệ các tài sản là phương tiện tạo ra thu nhập chính, ví dụ:

• Xe máy chạy xe công nghệ
• Máy may của thợ may
• Dụng cụ sản xuất nông nghiệp

Lý do rất rõ ràng nếu tước đi công cụ lao động, người phải thi hành án sẽ không còn khả năng trả nợ trong tương lai.

Ví dụ:

Một tài xế công nghệ đang nợ tiền theo bản án. Chiếc xe máy là phương tiện duy nhất kiếm sống. Chấp hành viên phải xem xét kỹ trước khi kê biên vì đây có thể là tài sản thuộc diện bảo vệ. 

2.3. Một số khoản tài sản mang tính nhân thân

Pháp luật cũng không cho phép kê biên:

• Tiền trợ cấp xã hội
• Tiền bồi thường sức khỏe, tính mạng
• Lương hưu, trợ cấp mất sức (trong phạm vi luật định)

Những khoản này được xem là bảo đảm an sinh, không phải tài sản thương mại để thanh toán nghĩa vụ.

3. Nhà ở duy nhất có bị kê biên không? Hiểu đúng để tránh hoang mang

Đây là vấn đề gây tranh cãi nhiều nhất trong thực tiễn. Nhiều người cho rằng: “Nhà duy nhất thì chắc chắn không bị kê biên”. Nhận định này không hoàn toàn đúng.

3.1. Nguyên tắc pháp luật

Nhà ở duy nhất không tự động được miễn kê biên. Tuy nhiên, khi xử lý loại tài sản này, cơ quan thi hành án phải:

• Cân nhắc tính cần thiết
• Bảo đảm điều kiện sinh hoạt tối thiểu
• Thực hiện đúng trình tự định giá và xử lý

Nói cách khác: Nhà duy nhất có thể bị kê biên, nhưng là biện pháp sau cùng khi không còn tài sản nào khác.

3.2. Vì sao pháp luật vẫn cho phép xử lý nhà ở duy nhất?

Bởi nếu tuyệt đối miễn kê biên nhà ở thì người phải thi hành án chỉ cần chuyển tài sản thành nhà ở, nghĩa vụ dân sự gần như không thể thực hiện. Do đó, luật chọn cách cân bằng quyền lợi giữa hai bên.

Thực tiễn giải quyết khiếu nại tại các cơ quan thi hành án và Tòa án cho thấy, việc xử lý nhà ở duy nhất luôn được áp dụng chặt chẽ với nguyên tắc “biện pháp cuối cùng”. Trong nhiều vụ việc điển hình, dù nhà ở là tài sản duy nhất, nhưng nếu người phải thi hành án không còn bất kỳ tài sản nào khác có giá trị để đảm bảo nghĩa vụ, cơ quan thi hành án vẫn tiến hành kê biên, đồng thời trích lại một khoản tiền từ giá trị xử lý tài sản để người đó có thể thuê nhà ở ổn định trong thời gian nhất định. Cách tiếp cận này thể hiện sự cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm thi hành án và việc bảo vệ quyền có nơi cư trú tối thiểu của công dân.

4. Tài sản chung vợ chồng: Không thể kê biên “toàn bộ” một cách tùy ý

Một sai lầm phổ biến trong nhận thức là: Một người nợ → toàn bộ tài sản gia đình bị xử lý.

Nguyên tắc xử lý tài sản chung theo Luật THADS và quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình:

• Chỉ phần tài sản thuộc sở hữu của người phải thi hành án mới bị xử lý.
• Phần quyền lợi của người còn lại phải được bảo vệ.

Trước khi kê biên, Chấp hành viên phải:

1. Xác định phần sở hữu của từng người;
2. Thỏa thuận phân chia;
3. Nếu không thỏa thuận được → yêu cầu Tòa án xác định phần quyền sở hữu.

Ví dụ: 

Anh H vay 800 triệu đồng để đầu tư kinh doanh cá nhân nhưng thua lỗ và bị Tòa án buộc phải thi hành án trả nợ. Cơ quan thi hành án xác minh thấy anh H cùng vợ đang sở hữu một căn nhà mua trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung vợ chồng. Tuy nhiên, khoản nợ này không phục vụ nhu cầu chung của gia đình nên được xác định là nghĩa vụ riêng của anh H. Vì vậy, trước khi kê biên, Chấp hành viên sẽ phải yêu cầu vợ chồng thỏa thuận phân chia phần sở hữu. Do hai bên không thống nhất, cơ quan thi hành án đã đề nghị Tòa án xác định tỷ lệ sở hữu. Sau khi Tòa án xác định mỗi người sở hữu 1/2 căn nhà, cơ quan thi hành án chỉ kê biên và xử lý phần tài sản thuộc anh H, còn phần của người vợ được bảo vệ theo quy định pháp luật.

Kết luận

Kê biên tài sản không phải là việc “thu hết tài sản để trả nợ” như nhiều người vẫn nghĩ. Pháp luật đã thiết lập những giới hạn rõ ràng nhằm bảo vệ tài sản thiết yếu cho cuộc sống, quyền sở hữu của người không có nghĩa vụ và điều kiện sinh hoạt tối thiểu của cá nhân, gia đình. Hiểu đúng quy định về tài sản được miễn kê biên, nhà ở duy nhất và tài sản chung vợ chồng không chỉ giúp người dân tránh hoang mang, mà còn giúp doanh nghiệp và cá nhân chủ động bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trong quá trình thi hành án.

.