TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI) GÂY THIỆT HẠI: TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ THUỘC VỀ AI?

Khi chatbot "ảo giác", xe tự lái gây tai nạn, hay AI viết bài bịa đặt thông tin khiến doanh nghiệp thiệt hại hàng tỷ đồng – câu hỏi đầu tiên mọi người đặt ra là: AI có bị kiện không? Ai phải bồi thường? Pháp luật Việt Nam đang đứng ở đâu trong "mê cung" trách nhiệm này?

1. Lời hứa "ảo" và cú sốc pháp lý đầu tiên

Hãy tưởng tượng bạn hỏi AI về địa chỉ trụ sở của một trường đại học. Nó trả lời tự tin, chi tiết nhưng hoàn toàn sai. Khi bạn phản bác, nó không những không xin lỗi mà còn...thách thức bạn ra tòa và hứa bồi thường 100.000 tệ nếu chứng minh được sai lầm. Nghe như chuyện đùa? Đây là vụ kiện có thật tại Trung Quốc năm 2025.

Người dùng đã kiện ra tòa và tòa án phán quyết: AI không có tư cách pháp nhân, "lời hứa" của nó vô hiệu. Công ty cung cấp AI được miễn trách vì đã có cảnh báo rõ ràng ngay từ giao diện. Vụ việc đặt ra câu hỏi lớn: Ở Việt Nam, khi AI "tự ý" gây hại, chúng ta sẽ xử lý thế nào?

2. Góc nhìn pháp lý Việt Nam: AI không thể đứng trước vành móng ngựa

Trước hết, cần khẳng định một nguyên tắc nền tảng của pháp luật: chủ thể pháp lý phải là con người (cá nhân) hoặc tổ chức (pháp nhân) có năng lực hành vi và năng lực pháp luật.

AI không phải là con người. AI cũng không phải pháp nhân. Do đó, theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, AI không thể tự mình chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Điều này được khẳng định tại hội thảo do Bộ Tư pháp tổ chức: AI là sản phẩm do con người tạo ra, không có khả năng nhận thức hành vi của mình là trái pháp luật, nên chưa thể đặt ra trách nhiệm hình sự hay dân sự cho thực thể AI ở thời điểm hiện tại.

Vậy AI gây thiệt hại, ai sẽ chịu trách nhiệm?

3. Luật Trí tuệ nhân tạo 2025: Có lấp đầy khoảng trống pháp lý?

Ngày 10/12/2025, Quốc hội chính thức thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo (số 134/2025/QH15), có hiệu lực từ 01/3/2026. Đây là bước ngoặt lớn trong việc định danh trách nhiệm pháp lý liên quan đến AI.

Trường hợp hệ thống AI có rủi ro cao gây thiệt hại

Luật quy định rất rõ tại khoản 2 Điều 29: "Trường hợp hệ thống trí tuệ nhân tạo có rủi ro cao được quản lý, vận hành và sử dụng đúng quy định nhưng vẫn phát sinh thiệt hại thì bên triển khai phải chịu trách nhiệm bồi thường cho người bị thiệt hại".

Điều này có nghĩa không cần chứng minh lỗi của bên triển khai, họ vẫn phải bồi thường. Đây là trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra, tương tự như quy định tại Điều 601 Bộ luật Dân sự 2015 về bồi thường khi nguồn nguy hiểm cao độ (xe cơ giới, máy móc...) gây tai nạn.

Trường hợp có lỗi từ con người

Nếu thiệt hại do hành vi vi phạm trong quản lý, sử dụng hệ thống AI thì tổ chức, cá nhân đó phải bồi thường.

Nếu bên thứ ba xâm nhập, chiếm quyền điều khiển AI, bên thứ ba đó chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, nếu nhà cung cấp, bên triển khai có lỗi trong việc để hệ thống bị tấn công, họ phải liên đới bồi thường.

AI rủi ro cao là gì?

Dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật đang phân loại AI thành 3 cấp độ: rủi ro cao, trung bình và thấp. Danh mục hệ thống rủi ro cao sẽ do Thủ tướng Chính phủ ban hành, dựa trên tiêu chí về lĩnh vực thiết yếu (y tế, giao thông, tài chính...) và quy mô tác động.

4. Những "khoảng trống" vẫn còn đó

Dù Luật đã được ban hành, thực tế áp dụng vẫn đặt ra nhiều thách thức.

Thứ nhất, khi AI tạo sinh (generative AI) như ChatGPT viết bài xuyên tạc, bôi nhọ doanh nghiệp hoặc cá nhân, trách nhiệm thuộc về ai? Nhà phát triển mô hình gốc? Nhà cung cấp dịch vụ tại Việt Nam? Hay người dùng đã nhập prompt "xấu"?

Luật hiện hành quy định: nội dung do AI tạo sinh như âm thanh, hình ảnh, video bắt buộc phải được đánh dấu kỹ thuật và gắn nhãn hiển thị rõ ràng nếu có khả năng gây nhầm lẫn. Nhưng nếu AI viết sai sự thật, người bị hại có thể khởi kiện người sử dụng AI đã đăng tải nội dung đó, dựa trên quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (Điều 584 BLDS 2015).

Thứ hai, vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân. Khi AI thu thập, xử lý dữ liệu người dùng để "học" và đưa ra dự đoán, nếu xảy ra rò rỉ hoặc chuyển giao trái phép, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 sẽ được kích hoạt. Điều đáng nói là mức phạt không còn dừng lại ở những con số tượng trưng: với hành vi vi phạm quy định chuyển dữ liệu xuyên biên giới, tổ chức có thể bị phạt tới 5% tổng doanh thu của năm tài chính liền trước; riêng hành vi mua, bán dữ liệu trái phép còn bị phạt gấp 10 lần khoản thu bất hợp pháp. Đây là mức chế tài đủ sức "thổi bay" lợi nhuận của bất kỳ doanh nghiệp nào, dù lớn đến đâu.

Thứ ba, câu chuyện về quyền tác giả. AI vẽ tranh, viết nhạc, sáng tác văn học thì ai là tác giả? Theo Luật Sở hữu trí tuệ, tác giả phải là con người trực tiếp sáng tạo. Nếu AI "vô tình" sao chép tác phẩm có bản quyền từ dữ liệu huấn luyện, người sử dụng AI có thể bị xem là vi phạm quyền tác giả.

5. Lời khuyên từ góc nhìn thực tiễn

Khi Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 đã có hiệu lực, trách nhiệm không còn là câu chuyện riêng của ai. Dù bạn là người dùng, nhà phát triển hay doanh nghiệp, đây là những điều cần nhớ:

• Với người dùng AI: AI chỉ là trợ lý, không phải chuyên gia. Đừng tin tuyệt đối vào mọi thứ nó trả về. Nếu bạn công bố nội dung do AI tạo ra, bạn là người chịu trách nhiệm cuối cùng chứ không phải chiếc máy.
• Với nhà phát triển và nhà cung cấp: Phải minh bạch về giới hạn của hệ thống, cảnh báo rủi ro rõ ràng. Cần có giải pháp kỹ thuật để hạn chế "ảo giác" và kiểm duyệt nội dung vi phạm. Đặc biệt, với AI rủi ro cao, bắt buộc phải đánh giá tác động, chứng nhận phù hợp trước khi tung ra thị trường.
• Với doanh nghiệp ứng dụng AI: Xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ chặt chẽ. Minh bạch với khách hàng về việc sử dụng AI. Đồng thời, luôn có sẵn phương án bồi thường, xử lý khủng hoảng khi AI gây ra sai sót.

AI không xấu, nhưng cách chúng ta sử dụng nó mới quyết định tất cả. Hãy có trách nhiệm, bởi trong kỷ nguyên số, sự tỉnh táo chính là tấm khiên bảo vệ bạn.

Kết luận

Trách nhiệm pháp lý của AI thực chất là bài toán về đạo đức và sự kiểm soát của con người. Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 đã mở ra lộ trình rõ ràng, nhưng trong một thế giới công nghệ biến thiên, sự am hiểu và tính thượng tôn pháp luật mới là 'lá chắn' vững chắc nhất. Hãy nhớ rằng: AI gây ra lỗi, nhưng con người mới là bên gánh vác hậu quả. Đừng để sự tiện lợi của công nghệ làm mờ đi trách nhiệm pháp lý mà chúng ta phải cam kết.